با شدت گرفتن نبرد میان انصارالله یمن و رژیم سعودی، بار دیگر توجهات به مسئله پیمان نظامی مکه جلب شده و کارشناسان به ارزیابی در رابطه با کارامدی این توافق سه جانبه می‌پردازند.
سرویس جهان مشرق– یونی بن مناخم، کارشناس صهیونیست و تحلیلگر ارشد مسائل جهان عرب، از چهره‌های شناخته‌شده رسانه‌ای و امنیتی اسرائیل، در گزارشی تازه به پیمان مکه میان عربستان، ترکیه و پاکستان پرداخته است. او این پیمان را در چارچوب تلاش برای مهار یمن و کاهش نفوذ ایران در جنوب شبه‌جزیره عربستان بررسی کرده است.
بن مناخم با اشاره به ابهام تعهدات نظامی و ناهماهنگی منافع سه کشور، ارزیابی می‌کند که این توافق بعید است به معنای عملیاتی واقعی دست یابد. به نوشته او، تجربه نخستین حملات پس از امضا نشان داد که آنکارا و اسلام‌آباد حاضر به ورود نظامی مشترک در برابر انصارالله نیستند. او نتیجه می‌گیرد که پیمان مکه فعلاً توان بازدارندگی در برابر انصارالله و محور مقاومت را ندارد و بیشتر در حد چارچوبی سیاسی باقی مانده است.
در ادامه به مشروح این گزارش اشاره خواهد شد.
لازم به ذکر است که مشرق صرفاً جهت اطلاع نخبگان و تصمیم‌گیران عرصه سیاسی کشور از رویکردها و دیدگاه‌های محافل رسانه‌ای-اندیشکده‌ای بین‌المللی این گزارش را منتشر می‌کند و دیدگاه‌ها، ادعاها و القائات این گزارش لزوماً مورد تأیید مشرق نیست
یونی بن مناخم، کارشناس ارشد مسائل امنیتی، در رابطه با پیمان نظامی مکه و مسئله ایران نوشت:
توافق مکه میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان وارد مهم‌ترین مرحله خود شده است. پس از امضای توافق دفاع مشترک در اوت و پس از مجموعه‌ای از نشست‌ها میان وزیران خارجه، وزیران دفاع و رؤسای ستادهای سه کشور، کمیته راهبرد سیاسی و دفاعی اتحاد در ریاض تشکیل جلسه داد.
این بار فقط یک نشست دیپلماتیک نیست. بحث بر پس‌زمینه تشدید تنش در برابر یمنی‌ها و تهدید فزاینده از جنوب علیه عربستان سعودی، و همزمان با پیشنهاد ایرانی برای بررسی گفت‌وگوی سیاسی با یمنی‌ها برگزار شد. به ارزیابی منابع امنیتی، این بدان معناست که توافق مکه در حال عبور از بیانیه‌های سیاسی به سمت ساخت یک سازوکار امنیتی واقعی است.
سه کشور اعلام کردند که به بازدارندگی جمعی در برابر حملات به عربستان سعودی و به تقویت همکاری امنیتی، هماهنگی و رایزنی‌ها متعهد هستند. آن‌ها همچنین اصل زیر را تکرار کردند که حمله به یکی از اعضای اتحاد، امنیت جمعی همه را آسیب می‌زند.
این یک تغییر قابل توجه است؛ حمله به عربستان سعودی دیگر فقط به عنوان یک مشکل سعودی مطرح نمی‌شود، بلکه به عنوان تهدیدی علیه سازوکار امنیت مشترک. به گفته منابع امنیتی، نخستین آزمون اتحاد مکه، یمنی‌ها خواهند بود.
عربستان سعودی با موشک‌های بالستیک، پهپادها و دیگر ابزارهای حمله یمنی‌ها مقابله می‌کند. چالش فقط رهگیری تهدید نیست، بلکه ساختن یک سیستم دفاعی بلندمدت شامل اطلاعات، هشدار، سیستم‌های دفاعی، سلاح دقیق و توان پاسخ است.
در همین حال، کشورها تصمیم گرفتند به فعال‌سازی نهادی و اجرای عملی تعهدات دفاع مشترک منتقل شوند، از جمله استقرار نیروها و توانمندی‌های نظامی و جای‌گذاری سریع آن‌ها در عربستان سعودی، مشروط به ترتیبات تصویب‌شده و قوانین ملی.
ژنرال بازنشسته پاکستانی نعمان محمود به عنوان نخستین دبیرکل اتحاد مکه برای دوره‌ای سه‌ساله منصوب شد. در کنار تشکیل دبیرخانه دائمی در عربستان سعودی و همکاری در صنایع دفاعی، فناوری و تولید مشترک، این انتصاب نشان‌دهنده تلاشی برای تبدیل توافق از چارچوبی از بیانیه‌ها به سازوکاری با توان عملیاتی است.
اینجاست که ترکیه اهمیت ویژه‌ای می‌یابد. وزیر خارجه هاکان فیدان گفت که ترکیه نیازهای نظامی عربستان سعودی را در برابر حملات یمنی‌ها بررسی خواهد کرد. به گفته منابع امنیتی، ترکیه می‌تواند سلاح، پهپاد، مهمات و سیستم‌های دقیق، در کنار اطلاعات، آموزش، مشاوره و دانش فناورانه تأمین کند.
این موضوع مهم است زیرا کارزار در برابر یمنی‌ها یک جنگ متعارف نیست. آن‌ها می‌توانند سلاح‌های نسبتاً ارزان را در تعداد زیاد به کار بگیرند، و بنابراین سیستم‌های گران‌قیمتی مانند پاتریوت یا THAAD به تنهایی نمی‌توانند راه‌حل کامل ارائه دهند. عربستان سعودی به لایه‌های دفاعی بیشتری نیاز دارد و در این زمینه صنعت دفاعی ترکیه ممکن است به عاملی مهم تبدیل شود.
پاکستان به اتحاد مکه قدرت نظامی قابل توجهی می‌آورد؛ اگر نیروها و توانمندی‌های پاکستانی واقعاً در عربستان سعودی مستقر شوند، این نشانه دیگری از میزان تعهد عملی اسلام‌آباد به توافق خواهد بود.
آیا توافق مکه در واقع اتحادی علیه ایران است؟
رسماً، پاسخ منفی است. رئیس‌جمهور ترکیه رجب طیب اردوغان تأکید کرد که توافق علیه ایران، اسرائیل یا کشور ثالثی نیست. هم ترکیه و هم پاکستان از سقوط به یک درگیری منطقه‌ای گسترده پرهیز دارند. اما از نظر نتیجه راهبردی، تعریف رسمی لزوماً پاسخ اصلی نیست.
اگر عربستان سعودی از ترکیه سلاح، اطلاعات و مشاوره نظامی برای مقابله با یمنی‌ها دریافت کند، و اگر پاکستان نیرو و توانمندی در اختیار اتحاد قرار دهد، به تدریج سازوکاری منطقه‌ای شکل می‌گیرد که عربستان سعودی را در برابر یکی از عواملی که بیشترین شناسایی را با ایران دارد، تقویت می‌کند. بنابراین پرسش اصلی فقط این نیست که اتحاد رسماً علیه چه کسی تشکیل شده، بلکه این است که در عمل چه توازن قدرتی ایجاد می‌کند.
جنبه دیگر، پیشنهاد طرغ ایرانی است. وزیر خارجه پاکستان اسحاق دار گفت که ایران پیشنهاد کرده به جای اقدام نظامی، مشارکت سیاسی در برابر یمنی‌ها بررسی شود. به گفته او، این یک پیشنهاد رسمی یا توافق کتبی نیست، بلکه ایده‌ای است که در گفت‌وگوها میان وزیران خارجه مطرح شده است.
در واقع، منابع امنیتی می‌گویند، اتحاد مکه در برابر دو گزینه قرار می‌گیرد: فعال‌سازی مؤلفه دفاع جمعی و آرایش نظامی در برابر یمنی‌ها، یا بررسی یک کانال سیاسی که خود ایران پیشنهاد می‌کند. سه کشور همچنین از قصد خود برای بررسی راه‌های حل‌وفصل صلح‌آمیز و از طریق گفت‌وگو خبر دادند.
به گفته منابع امنیتی، بنابراین نخستین آزمون توافق مکه لزوماً این پرسش نیست که آیا سه کشور جنگی علیه یمنی‌ها آغاز خواهند کرد. آزمون این است که آیا آن‌ها می‌توانند موضعی مشترک اتخاذ کنند و در برابر تهدیدی که ایران از آن حمایت می‌کند، با مدیریت تلاش ایرانی برای تأثیرگذاری بر نحوه برخورد با آن، مشترکاً عمل کنند.
لازم به ذکر است که مشرق صرفاً جهت اطلاع نخبگان و تصمیم‌گیران عرصه سیاسی کشور از رویکردها و دیدگاه‌های محافل رسانه‌ای-اندیشکده‌ای بین‌المللی این گزارش را منتشر می‌کند و دیدگاه‌ها، ادعاها و القائات این گزارش لزوماً مورد تأیید مشرق نیست
یمنی‌ها به نخستین آزمون توافق مکه تبدیل شده‌اند زیرا تهدید آن‌ها از مرزهای یمن فراتر می‌رود. آن‌ها می‌توانند عربستان سعودی، مسیرهای دریایی در دریای سرخ و باب‌المندب و امنیت انرژی در منطقه را تهدید کنند.
از اینجا اهمیت راهبردی اتحاد ناشی می‌شود. عربستان سعودی منابع، موقعیت راهبردی و توان اقتصادی می‌آورد. ترکیه صنعت دفاعی، فناوری و تجربه عملیاتی می‌آورد. پاکستان قدرت نظامی قابل توجه و جایگاهی منحصر به فرد در جهان اسلام می‌آورد.
به ارزیابی منابع امنیتی، اگر این پیوند از توافق روی کاغذ به سازوکار عملیاتی منتقل شود، ممکن است کانون قدرت منطقه‌ای جدیدی ایجاد کند.
از نظر ایران، پیامد ممکن است حتی چشمگیرتر باشد. تهران در طول سال‌ها توانسته نفوذ خود را از طریق متحدان منطقه‌ای خود تثبیت کند، که به آن امکان می‌دهد بدون رویارویی مستقیم با رقبایش بر آن‌ها فشار وارد کند. یمنی‌ها نمونه اصلی این امر هستند.
موفقیت عربستان سعودی در ساخت سازوکاری که توانایی یمنی‌ها برای تهدید آن را محدود کند، از طریق ترکیه و پاکستان، ممکن است یکی از اهرم‌های فشار راهبردی ایران در جنوب شبه‌جزیره عربستان را کاهش دهد.
این در واقع تصویر گسترده‌تر است. ایران اهرم فشاری در تنگه هرمز دارد، در حالی که یمنی‌ها اهرم فشاری در باب‌المندب هستند. بنابراین وضعیتی شکل می‌گیرد که ایران و متحدانش می‌توانند بر دو نقطه استراتریک فضای دریایی راهبردی در منطقه، از هرمز تا باب‌المندب، تأثیر بگذارند.
جنبه اسرائیلی
از نظر اسرائیل، این تحول شایسته توجه است زیرا ممکن است نشانه تغییری در ساختار امنیتی خاورمیانه باشد. عربستان سعودی می‌کوشد دایره شرکای امنیتی خود را گسترش دهد. ترکیه صنعت دفاعی پیشرفته و تجربه عملیاتی با خود می‌آورد، در حالی که پاکستان قدرت نظامی قابل توجه و روابط ویژه در جهان اسلام می‌آورد.
اگر این روند عمیق‌تر شود، عربستان سعودی ممکن است کمتر به توان یک عامل خارجی واحد برای تأمین دفاع خود وابسته باشد و بتواند بر ترکیبی از توانمندی‌های سعودی، ترکی و پاکستانی تکیه کند.
از نظر ایران، پیامد ممکن است شکل‌گیری کانون قدرت منطقه‌ای دیگری در برابر متحدش، یمنی‌ها باشد، حتی اگر هیچ‌یک از سه کشور توافق را به عنوان اتحادی علیه ایران تعریف نکند.
از نظر یمنی‌ها، آزمون ساده‌تر است. تا امروز آن‌ها توانسته‌اند با استفاده از سلاح‌های نسبتاً ارزان و توانایی آسیب زدن به زیرساخت‌ها و اهداف راهبردی، فشار قابل توجهی بر عربستان سعودی وارد کنند. اگر توافق مکه بتواند این معادله را تغییر دهد، اثبات خواهد کرد که این توافق یک معنای نظامی واقعی دارد.
به ارزیابی منابع امنیتی، مبارزه با یمنی‌ها فقط مبارزه برای امنیت عربستان سعودی نیست. بخشی از مبارزه‌ای گسترده‌تر بر سر کنترل فضاهای راهبردی پیرامون شبه‌جزیره عربستان است. یمنی‌ها در موقعیتی هستند که به آن‌ها امکان می‌دهد باب‌المندب و مسیرهای دریایی در دریای سرخ را تهدید کنند، در حالی که ایران اهرم فشار راهبردی مهم دیگری در تنگه هرمز دارد.
از نظر عربستان سعودی، پیامد روشن است. نمی‌تواند اجازه دهد یمنی‌ها جنوب پادشاهی و باب‌المندب را به اهرم فشار دائمی بر امنیت ملی، زیرساخت‌های انرژی و مسیرهای تجاری تبدیل کنند.
بنابراین توافق مکه معنایی پیدا می‌کند که بسیار فراتر از روابط میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان است. این تلاشی سعودی برای ساخت یک لایه دفاعی منطقه‌ای دیگر در برابر تهدیدهایی است که دیگر فقط از یک کشور رقیب نمی‌آیند، بلکه از شبکه‌ای از متحدان منطقه‌ای ایران می‌آیند. از نظر ایران، این تغییری است که نیازمند پیگیری نزدیک و جدی است.
تا امروز تهران توانسته نفوذ خود را از طریق ایجاد کانون‌های قدرت محلی تثبیت کند، که در آن‌ها می‌تواند بدون رویارویی مستقیم با رقبایش بر آن‌ها فشار وارد کند. یمنی‌ها یکی از بارزترین نمونه‌های این امر هستند. اگر عربستان سعودی بتواند از طریق ترکیه و پاکستان سازوکاری بسازد که قادر به مقابله مؤثر با تهدید یمنی باشد، نه تنها دفاع از خاک خود را تقویت می‌کند، بلکه خواهد کوشید یکی از اهرم‌های فشار راهبردی ایران در منطقه را کاهش دهد.
لازم به ذکر است که مشرق صرفاً جهت اطلاع نخبگان و تصمیم‌گیران عرصه سیاسی کشور از رویکردها و دیدگاه‌های محافل رسانه‌ای-اندیشکده‌ای بین‌المللی این گزارش را منتشر می‌کند و دیدگاه‌ها، ادعاها و القائات این گزارش لزوماً مورد تأیید مشرق نیست
از نظر اسرائیل، منابع امنیتی می‌گویند، پیگیری این تحول اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا خاورمیانه ممکن است وارد دوره‌ای شود که در آن کشورهای عربی چارچوب‌های امنیتی جدیدی میان خود بسازند، نه لزوماً به طور اعلام‌شده علیه ایران، اما در پاسخ مستقیم به تهدیدهایی که از شبکه منطقه‌ای شناسایی‌شده با آن سرچشمه می‌گیرند. عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان با توانمندی‌های کاملاً متفاوت وارد می‌شوند، اما دقیقاً ترکیب میان آن‌ها ممکن است معنادار باشد.
عربستان سعودی منابع، موقعیت راهبردی و توان اقتصادی می‌آورد، ترکیه صنعت دفاعی، فناوری و تجربه عملیاتی می‌آورد، و پاکستان قدرت نظامی قابل توجه و جایگاهی منحصر به فرد در جهان اسلام می‌آورد. اگر این پیوند با موفقیت از توافق روی کاغذ به سازوکار عملیاتی منتقل شود، ممکن است کانون قدرت جدیدی در منطقه ایجاد کند.
از نظر اسرائیل، این بدان معنا نیست که اتحادی ضد ایرانی تشکیل شده است. سه کشور خود توافق را این‌گونه ارائه نمی‌کنند. اما در خاورمیانه، گاهی آزمون مهم آنچه در بیانیه‌های رسمی گفته می‌شود نیست، بلکه آنچه در میدان رخ می‌دهد است.
توافق مکه نهادها، دبیرخانه دائمی، سازوکارهای هماهنگی، تعهد به دفاع جمعی، آماده‌سازی برای استقرار نیروها و توانمندی‌های نظامی در عربستان سعودی و همکاری امنیتی فزاینده به دست می‌آورد و اکنون در برابر نخستین آزمون خود، یعنی یمنی‌ها، قرار دارد.
اگر سه کشور بتوانند سازوکاری ایجاد کنند که توانایی یمنی‌ها برای تهدید عربستان سعودی و باب‌المندب را محدود کند، معنا این خواهد بود که توافق مکه از چارچوبی سیاسی به ابزاری راهبردی تبدیل شده است.
اگر نتوانند این کار را انجام دهند، روشن خواهد شد که فاصله میان تعهد سیاسی و توان نظامی واقعی هنوز زیاد است. بنابراین به گفته منابع امنیتی، آنچه مهم است آزمون عمل در میدان است، نه بیانیه‌هایی که در حد پرداخت مالیات زبانی هستند. مهم‌ترین پرسش این نیست که در بیانیه بعدی اتحاد مکه چه نوشته خواهد شد؛ پرسش این است که وقتی موشک یا پهپاد بعدی یمنی به سوی عربستان سعودی شلیک شود، چه اتفاقی خواهد افتاد.
آنجا مشخص خواهد شد که آیا توافق مکه یک توافق منطقه‌ای دیگر است، یا آغازی برای یک معماری امنیتی جدید در خاورمیانه. و در این آزمون، نه تنها عربستان سعودی آزمایش می‌شود؛ ایران نیز در برابر این احتمال قرار دارد که اهرم فشاری که در طول سال‌ها در جنوب شبه‌جزیره عربستان ساخته است، شروع به تقابل با سازوکاری منطقه‌ای کند که برای کاهش نفوذ آن طراحی شده است. این مبارزه واقعی است که شروع به شکل‌گیری کرده است، از هرمز تا باب‌المندب.
به گزارش مشرق، کارشناسان معتقدند «پیمان مکه» بیش از آنکه یک ائتلاف نظامی عملیاتی باشد، در حد یک چارچوب کاغذی و سیاسی باقی مانده است. مهم‌ترین ضعف آن، ابهام در تعهدات نظامی است؛ به‌طوری‌که مشخص نیست در وضعیت فعلی که عربستان تحت فشار قرار گرفته است، ترکیه و پاکستان دقیقاً چه اقدام عملی انجام خواهند داد. تجربه اولین آزمون عملی نیز این شکاف را آشکار کرد: پس از حملات انصارالله به عربستان در روزهای پس از امضا، هیچ پاسخ نظامی مشترکی از سوی آنکارا و اسلام‌آباد دیده نشد.
علاوه بر این، منافع راهبردی سه کشور همسو نیست؛ عربستان به دنبال امنیت خلیج فارس و دریای سرخ است، ترکیه اولویت‌های خود را در قفقاز و مدیترانه شرقی دارد و پاکستان بیش از هر چیز نگران رقابت با هند است. پاکستان حتی به صراحت اعلام کرده که توافق ماهیتی دفاعی دارد و الزامی برای عملیات تهاجمی علیه انصارالله ایجاد نمی‌کند.
از سوی دیگر، انصارالله نیز این پیمان را فاقد تأثیر عملی دانسته و اعلام کرده استراتژی خود برای شکستن محاصره را بدون توجه به چنین ائتلاف‌هایی ادامه می‌دهد. بنابراین، به گفته تحلیلگران، محور مقاومت با یک ائتلاف منسجم و دارای اراده عملیاتی روبرو نیست و پیمان مکه فعلاً توانایی بازدارندگی واقعی در برابر آن را ندارد.
