قزوین- تعزیه در قزوین روایتی چندصدساله از پیوند هنر، آیین و ارادت به اهلبیت(ع) است؛ هنری که از تکیههای قاجاری و شبیهخوانان نامدار تا امروز امتداد یافته و همچنان زنده و پویا است.
خبرگزاری مهر، گروه استانها– مطهره میرزایی: قزوین به عنوان مهد و پایتخت تعزیه کشور، نهتنها در تربیت اساتید بنام موسیقی، زرهسازی و شبیهخوانی نقشی محوری ایفا کرده، بلکه به عنوان یک کانون اثرگذار، جایگاه ویژهای دارد.
آیینهای نمایشی و سوگوارههای مذهبی در ایران، همواره آینهای تمامنما از پیوند عمیق باورهای اعتقادی با ریشههای فرهنگی و هویت ملی این مرز و بوم بودهاند. در میان این مناسک، «شبیهخوانی» یا تعزیه، به عنوان شاخصترین هنر دراماتیک و بومی جهان اسلام، سازهای هنری است که فراتر از یک عزاداری ساده، ابعاد وسیعی از اسطورهشناسی، موسیقی اصیل، شعر و جامعهشناسی ایرانی را در خود جای داده است.
ژرفای این هنر آیینی به گونهای است که برخی پژوهشگران، ریشههای ساختاری و عاطفی آن را در تاروپود اساطیر کهن ایرانزمین جستوجو میکنند و تجلی رسمی آن را نقطه عطف پیوند هنر ملی با ارادت به خاندان عصمت و طهارت میدانند.
در جغرافیای فرهنگی ایران، برخی مناطق به عنوان شریانهای اصلی حفظ و تکامل هنر تعزیه شناخته میشوند که در این میان، خطه تاریخی قزوین جایگاهی بیبدیل و پیشرو دارد. قزوین به عنوان مهد و پایتخت تعزیه کشور، نهتنها در تربیت اساتید بنام موسیقی، زرهسازی و شبیهخوانی نقشی محوری ایفا کرده، بلکه به عنوان یک کانون اثرگذار، این هنر را از تکیههای سنتی و روستایی تا پایتختهای حکومتی و حتی در برابر دیدگان سیاحان بینالمللی به تماشا گذاشته است. بررسی سیر تحول این هنر در قزوین، در واقع بازخوانی سند زنده ماندگاریِ هویت شیعی و خلاقیت هنری مردم این دیار در تلاطمهای مختلف تاریخی است.
محمدحسن سلیمانی در گفتوگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: درباره اینکه نمایش آیینی تعزیه یا به اصطلاح دقیقتر «شبیهخوانی» و تعزیهگردانی از چه زمانی در ایران مرسوم و متداول شده، هیچ سند قطعی و مستندی در دست نیست و عمده آنچه در این باره گفته میشود، بر اساس گمانهزنیهای پژوهشگران است.
پیوند ناگسستنی شبیهخوانی با اساطیر ایرانزمین
محقق و پژوهشگر قزوینی یادآور شد: برخی از محققان معتقدند اساس سوگ و سوگواری بر امام حسین (ع) و یارانش، متأثر از «سوگ سیاوش»، پهلوان اساطیری داستانهای ملی ایران، است؛ چرا که با مراجعه به شاهنامه فردوسی و بررسی آیینهای سوگ سیاوش، شباهتهایی میان عزاداریهای حسینی در چند صد سال اخیر با آن سوگواره مشاهده میشود که این پژوهشگران معتقدند زمینهساز شکلگیری این مناسک بوده است.
وی افزود: برخی دیگر از پژوهشگران نیز پیشینه این آیینهای نمایشی را فراتر برده و آن را به مصائب میترا و یادگاران کهن پیوند میدهند. فارغ از این فرضیهها، درباره زمان دقیق متداول شدن عزاداری عمومی بر حسین بن علی (ع) در ایران، «ابن کثیر»؛ مورخ، مفسر و محدث مشهور شافعیمذهب متوفای ۷۷۴ هجری قمری، در کتاب ارزشمند «البدایه و النهایه» نوشته است که نخستین بار در زمان حکمرانی دودمان شیعیمذهب «آلبویه» در بغداد و به دستور معزالدوله (احمد بن بویه) در دهم محرم سال ۳۵۳ هجری قمری، سوگواری رسمی شکل گرفت؛ او فرمان داد تا مردم دکانها و بازارها را تعطیل کنند، جامه سیاه بر تن بپوشند و به نوحهخوانی بپردازند.
این محقق تصریح کرد: اگرچه شیعیان پیش از این تاریخ نیز به شکل پنهانی عزاداری میکردند، اما این مقطع، نخستین ثبت رسمی دستهجات و آیینهای سوگواری است که سنگبنای شبیهخوانی امروزی به شمار میرود.
وی گفت: علاوه بر ابن کثیر، تاریخنگاران، محدثان و فقهای دیگری چون ابن جوزی، ابن اثیر، ابن کثیر و ذهبی نیز در ضمن وقایع سال ۳۵۳ قمری و سالهای بعد از آن، چگونگی عزاداری شیعیان در روز عاشورا را که نخستین بار در قلمرو حکومت آلبویه و تحت حمایت آنان، به صورت علنی و عمومی در کوچه و بازار برگزار شد، گزارش کردهاند.
سلیمانی تأکید کرد: قزوین به دلیل سالها حاکمیت آلبویه و سپس نفوذ و حضور علویان زیدی طبرستان از حدود سال ۲۰۰ هجری قمری به بعد در سرزمینهای پیرامونی قزوین، خصوصاً طبرستان (مازندران کنونی)، همواره بستری مناسب برای سوگواری آلالله بوده است. به نظر میرسد حضور علویان زیدیمذهب در قزوین از سده سوم به بعد، زمینهساز برپایی عزای حسینی در این منطقه بوده است؛ چنانکه ناصرخسرو قبادیانی در سفرنامه خود در سال ۴۳۸ هجری قمری، در توصیف شهر قزوین و مردمانش، به حکمرانی یک علوی در قزوین اشاره کرده است.
وی در ادامه یادآور شد: اما با رسمی شدن مذهب شیعه جعفری در دوره صفویان، شاهد گسترش آیینهای عزاداری، به ویژه به سبک نمایشی تعزیه، در ایران و بهخصوص در شهر قزوین هستیم؛ اگرچه از جزئیات تعزیهخوانی پیش از دوره قاجار، اطلاعات و مستندات چندانی در دست نیست.
طنین صدای اساتید قزوینی در تکیه دولت تبریز
این کارشناس مطرح کرد: اوج شکوفایی تعزیه قزوین در عصر قاجار و در دوره ناصرالدین شاه قاجار بود و قزوین به یکی از شاخصترین و معروفترین شهرهای کشور در حوزه تعزیه تبدیل شد و دهها گروه تعزیهگردان و تعزیهخوان در این شهر و روستاهای پیرامون آن فعالیت داشتند. در این دوره، هر ساله دستهای از تعزیهگردانان برجسته قزوینی به تبریز، مقر ولیعهدنشین قاجار، میرفتند تا در تکیه دولت آن شهر به اجرای برنامه بپردازند.
وی افزود: یکی از پرآوازهترین این اساتید، «ملا عبدالکریم جناب قزوینی» بود؛ استاد برجسته آواز و موسیقی ایران که اجرای قدرتمند او و طنین صدایش نزد مظفرالدین میرزا، ولیعهد، چنان او را به لرزه و رعشه انداخت که به غش و اغما فرو رفت؛ ماجرایی که ابتدا تا مرز صدور حکم قتل جناب قزوینی پیش رفت، اما به هوش آمدن ولیعهد، مایه نجات او شد.
این کارشناس تأکید کرد: از دیگر تعزیهگردانان و نامداران معروف قزوین در دوره قاجار میتوان به ناظمالبکا، ملا خداوردی، میرزا احمد طالقانی، کربلایی سفر، ملا اسماعیل زرجهبُستانی، ملا جعفر و ملا حسین اشاره کرد. همچنین «ابوالحسن اقبالآذر»، از اساتید بزرگ آواز ایران و از چهرههای نامور قزوین، از شاگردان جناب قزوینی بود که سالها در دسته او «بچهخوانی» (ایفای نقش کودکان) میکرد.
تاریخپژوه قزوینی عنوان کرد: در دوره پهلوی نیز اساتیدی چون جواد دواتگر، ابوالقاسم آذریفر، رمضان رنگرز و حبیبالله اسبمردی این چراغ را روشن نگه داشتند.
مکانها، تکایا و روستاهای کهن تعزیه در قزوین
وی ادامه داد: برخی از روستاهای قزوین، از جمله زرجهبُستان، بکندی و حصار خروان، پیشینه زیادی در نمایش آیینی شبیهخوانی دارند و برخی از این روستاها از دوران قاجار دارای تکایایی اختصاصی برای اجرای تعزیه هستند. در خود شهر قزوین تا پیش از سال ۱۳۱۲، که در دوره پهلوی اول به دستور رضا شاه تعزیهخوانی ممنوع شد، و سپس دو سال بعد از اسفند ۱۳۱۴، مردم از برپایی مجالس روضهخوانی و به راه انداختن دستههای عزاداری در خیابانها در ایام محرم منع شدند، فضای بیرونی بقعه شاهزاده حسین (ع)، حیاط مدرسه علمیه ملاوردیخان، تکیه حسنخان نایب، تکیه محمدخان بیک و حیاط مدرسه علمیه سردار، محلهای اصلی اجرای تعزیه در قزوین بودند.
سلیمانی خاطرنشان کرد: وجود تکیههای متعدد در قزوینِ دوره قاجار، از جمله آقا حسننایب و محمدخان بیک در محله سوقالاغنام (قُیمیدان)، طاق بهلول و میرزا قلاق در محله خیابان، حاج میرزا فصیح در محله قُملاق، چاووشها و تنورسازان در محله تنورسازان، میرزا احمدخان در محله راهری و حاج اسماعیل در محله پنبهریسه، به نوعی سبب گسترش نمایش آیینی شبیهخوانی (تعزیه) در قزوین و اجرای متعدد نمایش تعزیه در ماههای محرم و صفر در عزای حسینی شد.
وی افزود: از دیگر تکایای قدیمی قزوین که عموماً دیگر امروز وجود ندارند، میتوان به تکیه میرزا غلاغ (در سلامگاه شاهزاده حسین، روبهروی حمام کلانتر یا مقدم کنونی)، تکیه طاق بهلول (مسجد طاق بهلول فعلی در محله راهری)، تکیه حسن نایب (در سهراه سعدی کنونی، محله سوقالاغنام یا گوسفندمیدان) و تکایای حاج میرزا فصیح، چاووشها، تنورسازان، میرزا احمدخان و حاج اسماعیل اشاره کرد.
کارشناس حوزه تاریخ و فرهنگ قزوین مطرح کرد: در دهه اول محرم، حیاط وسیع مدرسه ملاوردیخان را با چادرهای برپاشده بر دیرکهای بلند میپوشاندند و صبحها در این مدرسه تعزیه اجرا میشد. همچنین در همین دهه، نمایش شبیهخوانی ظهرها در تکیه حسننایب و شبها در تکیه محمدخان بیک به اجرا درمیآمد. این نمایشها که هم به لحاظ فرم و هم محتوا، گاهی متفاوت از تعزیه در دیگر نقاط کشور، به ویژه تهران، بود، در دهه ماه صفر در مدرسه سردار برپا میشد.
تجهیزات نفیس و پیشه زرهسازی در قزوین
وی ابراز کرد: مدرسه سردار قزوین از محلهای عمده نگهداری وسایل نفیس تعزیه به شمار میرفت؛ در انبار این مدرسه، شمشیرهای قدیمی، سپرهای پوست کرگدن و فولاد و نقرهکوب، نیزه، خنجر، گرز، زره، کلاهخودهای ممتاز و همچنین مجموعه نفیسی از لباسهای خاص مراسم تعزیه، از شال و ترمه و زری گرفته تا تافته و ماهوت، برای استفاده بازیگران برجسته تعزیه نگهداری میشد.
سلیمانی تشریح کرد: قزوین را میتوان از مراکز مهم ساخت ادوات مورد استفاده در تعزیه دانست؛ از جمله قدیمیترین استاد زرهساز و کلاهخودساز که زندهیاد پرویز ورجاوند، مؤلف «سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین»، حدس میزند مربوط به دوره صفویه باشد، آثارش دارای مهر مخصوص خود بوده است. استاد صفر شمشیرساز بود که کارگاهش در کوچه زورخانه نایبصدر، در ابتدای کوچه محمدیه کنونی (کوی چاقوسازان قدیم)، قرار داشت؛ همچنین استاد حسین زرهباف و استاد بابایی که از نامداران این حرفه بودند.
تنوع مجالس و دستگاههای موسیقی در تعزیه قزوین
وی گفت: نسخهها و مجالس تعزیه در قزوین بسیار متنوع و فراتر از ایام محرم بود؛ آهنگها و آوازهای تعزیه عمدتاً در مایه محتشم و دستگاه نوا اجرا میشد. در گذشته، علاوه بر مجالس سوگ دهه اول محرم، مانند مجالس پیامبر، اولیاء، موسی بن جعفر، فاطمه زهرا، امیرالمؤمنین، مسلم و طفلان مسلم، حر بن یزید ریاحی، علیاکبر، قاسم، حضرت عباس، شهادت امام حسین (ع) و یارانش و قتلگاه ۷۲ تن، شبیهخوانیهای شاد و حتی مجالس کمیک نیز در برخی از ایام سال برقرار بود؛ مجالسی چون شمر و مختار همراه با رقص و شادی، و عمرو بن عبدود.
محقق قزوینی تأکید کرد: با اجرای نمایشها، به فراخور نقشها، مردم به شبیهخوانان هدیه میدادند؛ به امامخوانها، علیاکبرخوانها و عباسخوانها بیشتر طاق شال و عبا یا قواره پارچه یا حتی پول داده میشد و به بعضی نقشها هم دستمال میوه یا نذری تعلق میگرفت که در نهایت، به نسبت میان همه گروه تقسیم میشد.
وی در پایان گفت: جایگاه برجسته این هنر در قزوین چنان بود که نظر سیاحان اروپایی را نیز به خود جلب کرد؛ «مادام ژان دیولافوا» در مدت اقامت چندروزه خود در سال ۱۸۸۱ میلادی در قزوین، به تفصیل از یک صحنه تعزیه پرشور در شاهزاده حسین قزوین یاد کرده است. پیش از او نیز «هاینریش کارل بروگش» در سال ۱۸۶۱ میلادی در سفرنامه خود از ایمان قوی مردم قزوین در روز عاشورا نوشته است؛ روایتی که نشان میدهد مردم در این روز چنان غرق در عزای حسینی بوده و دست از کار و کاسبی میشستند که او به سختی میتوانست در شهر آذوقهای برای خوردن تهیه کند.
رونق دوباره هنر قدسی؛ فعالیت ۱۰۰۰ شبیهخوان در پهنه استان قزوین
حشمتالله اسلامی، رئیس انجمن تعزیه استان قزوین، ابراز کرد: پیشینه تعزیه و عزاداری برای سیدالشهدا (ع) به دوران صفویه و تلاشهای شاهاسماعیل صفوی بازمیگردد؛ زمانی که با تشویق شاعران به سرودن اشعار مذهبی، پایههای تعزیه به شکل تکخوانی شکل گرفت.
وی افزود: این هنر آیینی پس از فراز و نشیبهایی در دوره زندیه، در عصر قاجار به شکل کاملتری رسید. در این میان، استان قزوین به دلیل قدمت، اصالت و تأثیرگذاری گسترده، به عنوان مهد و پایتخت تعزیه ایران شناخته میشود.
این مسئول تأکید کرد: یکی از چهرههای برجسته این عرصه، ملا عبدالکریم قزوینی (جناب قزوینی) است که در دوران قاجار نقش مهمی در گسترش موسیقی مذهبی و تعزیه در کشور داشت و کاروانهای تعزیه را از قزوین به دربار مظفرالدینشاه در تبریز اعزام میکرد.
اسلامی تأکید کرد: قزوین همچنین زادگاه هنرمندان نامداری همچون رضا مشایخ، احمد گیوهکش (احمد بلبل) و علاءالدین قاسمی بوده که هر یک جایگاه ویژهای در تاریخ شبیهخوانی ایران دارند.
این مسئول تصریح کرد: در سالهای اخیر، با ثبت رسمی انجمن تعزیه استان قزوین در سال ۱۳۹۴، این هنر رونق تازهای یافت. امروزه بیش از ۲۵۰ گروه تعزیه با حدود ۱۰۰۰ هنرمند شبیهخوان در شهر قزوین و شهرستانهای البرز، آوج، بویینزهرا، تاکستان و آبیک فعالیت دارند. این استان در سوگوارههای مختلف کشوری نیز افتخارات متعددی کسب کرده است؛ از جمله در اصفهان (۱۳۹۵)، زنجان (۱۳۹۹)، شاهچراغ شیراز در سالهای ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ و نیز همایش کشوری دهزیار کرمان در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳.
وی در پایان گفت: آنچه تعزیه قزوین را متمایز میکند، پایبندی عمیق به آداب و معنویت این هنر آیینی است. شبیهخوانان، از کودکان تا پیشکسوتان، پیش از اجرا با وضو، نماز و توسل آماده حضور در مجلس میشوند. این اخلاص سبب شده مجالس تعزیه قزوین فضایی صمیمی و اثرگذار داشته باشد؛ مجلسی که درهای آن به روی همه مردم گشوده است و همچنان دلهای بسیاری را با پیام عاشورا پیوند میدهد.
در نهایت، آنچه تعزیه را در طول سدهها پابرجا نگه داشته، ویژگی شمولیت و کارکرد اجتماعی آن در جذب و پالایش روحی اقشار مختلف جامعه، فراتر از دستهبندیهای ظاهری است. آمیختگی طهارت معنوی اجراکنندگان با هنر آواز اصیل ایرانی، نوعی رسانه بومی و قدسی پدید آورده که کماکان قادر است مفاهیم والای انسانی مانند عدالتخواهی، مظلومنوازی و ایثار را بازتولید کند.
افق پیشروی تعزیه قزوین، تبدیل شدن به یک قطب گردشگری مذهبی-آیینی در ابعاد بینالمللی است تا این پتانسیل عظیم فرهنگی، همچنان به عنوان نمادی از زنده بودن نهضت حسینی در کالبد هنر ایرانزمین بدرخشد.
کد مطلب 6905858
-
سیراف در آستانه ثبت جهانی؛ ارزیابان اواخر تابستان وارد بندر میشوند
-
اجرای آثار سوگواره اربعین در مسیر کربلا آوازه آن را دوچندان کرد
-
تداوم اقدامات حمایتی بانک صادرات ایران همزمان با پایداری سامانهها
-
پلمب ۶ ماهه نانوایی متخلف در رشت به دلیل کمفروشی
-
جزئیات راهپیمایی جاماندگان حسینی؛ برپایی ۳۵۰۰ موکب در طول مسبر
-
هوش مصنوعی جای طراح لباس را نمیگیرد، بلکه تخصص را تقویت میکند
-
انهدام انبار احتکار ملزومات بهداشتی در تهران
-
پیگرد قضایی عاملان آتش سوزی در مزارع مازندران
-
رشد چشمگیر خدمات هلال احمر در ایام اربعین
-
۴ حادثه ۲۴ ساعت اخیر اصفهان ۱۲ حادثه دیده داشت
-
سردار جاویدان: یک میلیون و ۶۵۰ هزار زائر اربعین به کشور بازگشتند
-
اسامی منتخبان دور دوم انتخابات شورای صنفی دانشگاه تربیت مدرس اعلام شد
-
مرگ دختربچه ۷ ساله در پارک اسلامشهر
-
عقب نشینی دوباره ترامپ درباره ایران
-
یکی از دلایل اصلی عقب نشینی ترامپ مقابل ایران از نگاه المیادین
-
ورود دادستان اسلامشهر به پرونده مرگ دختر ۷ ساله در پارک
-
انتقال ۱۵ مصدوم سانحه واژگونی اتوبوس زائران ایرانی در عراق به کشور
-
پاسخ ایران محدود به منطقه نخواهد بود
-
المیادین: تحرک گروههای تجزیهطلب برای اقدام علیه ایران از خاک عراق
-
پشت پرده هشتگ «نه به اعدام»؛ روایت ناگفتههای پرونده میدان علیخانی
-
آمریکا از اتباعش خواست برای ترک خاورمیانه آماده باشند
-
ترکیه سرنوشت بازیکن پرسپولیس را عوض کرد
-
روزنامههای ورزشی یکشنبه ۱۱ مرداد ۱۴۰۵
-
روزنامههای اقتصادی یکشنبه ۱۱ مرداد ۱۴۰۵
-
روزنامههای صبح یکشنبه ۱۱ مرداد ۱۴۰۵
-
روزنامههای ورزشی شنبه ۱۰ مرداد ۱۴۰۵
-
روزنامههای اقتصادی شنبه ۱۰ مرداد ۱۴۰۵
- قیمت شیشه سکوریت
- سفیر
- خرید طلای آب شده
- قیمت موکت
- تور کربلا
- استند تسلیت
- مداحی اربعین
- دوربین مداربسته
- مرجع پاسخ معتبر پزشکان
- فروش مواد شیمیایی
- قیمت ایمپلنت
- قطعات لباسشویی
- آموزشگاه تیزهوشان
- بلیط هواپیما
- پرشین هتل
- نمایندگی بوش در تهران
- بهترین جراح بینی
- آموزشگاه زبان ملل
- قیمت و خرید سمعک نامرئی
- مهرینو