اصفهان- یک باستانشناس گفت: کشف اخیر آب انبار صفوی در خیابان آپادانا میتواند آغاز مطالعه لایههایی از اصفهان باشد که قرنها زیر سطح شهر امروز پنهان ماندهاند.
خبرگزاری مهر، گروه استانها – کوروش دیباج: کشف یک آبانبار تاریخی متعلق به دوره صفویه در عمق حدود هفت متری خیابان آپادانای اصفهان، تنها یک رویداد باستانشناسی نیست؛ بلکه بار دیگر مسئلهای مهم را پیش روی پژوهشگران، مدیران شهری و متولیان میراث فرهنگی قرار داده است؛ اینکه چه میزان از لایههای تاریخی شهری مانند اصفهان هنوز ناشناخته باقی مانده و آیا توسعه شهری در این شهر تاریخی بر پایه شناخت علمی از گذشته پیش میرود یا همچنان بخش مهمی از اطلاعات تاریخی، در جریان برخوردهای اتفاقی با آثار مدفون به دست میآید.
این کشف که در جریان عملیات حفاری شرکت آب و فاضلاب در خیابان آپادانا رخ داد، با توقف عملیات عمرانی و آغاز بررسیهای کارشناسی همراه شد. بررسیهای اولیه کارشناسان میراث فرهنگی نشان میدهد این سازه یک آبانبار متعلق به دوره صفویه است؛ اما اهمیت آن برای باستانشناسان فراتر از یک بنای معماری است. زیرا هر سازه تاریخی در دل شهر، میتواند نشانهای از یک شبکه گستردهتر از زندگی شهری، تأسیسات عمومی و سازمان فضایی اصفهان در دورههای گذشته باشد.
محسن جاوری، باستانشناس و عضو هیئت علمی گروه باستانشناسی دانشگاه کاشان، در گفتگو با خبرنگار مهر، این کشف را نشانهای از ظرفیتهای ناشناخته زیرسطحی اصفهان میداند و معتقد است شهر تاریخی اصفهان هنوز بخش بزرگی از گذشته خود را در زیر خیابانها و ساختمانهای امروزی پنهان کرده است؛ گذشتهای که اگر پیش از اجرای پروژههای عمرانی مطالعه نشود، ممکن است برای همیشه از دست برود.
آقای دکتر جاوری، نخستین پرسش این است که کشف آبانبار صفوی در خیابان آپادانا را از منظر باستانشناسی شهری چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا با یک کشف منفرد مواجه هستیم یا این سازه میتواند نشانهای از وجود لایههای گستردهتر تاریخی در این محدوده باشد؟
آنچه در باستانشناسی اهمیت دارد، صرفاً خود یک اثر نیست، بلکه جایگاه آن اثر در ساختار تاریخی و فرهنگی یک منطقه است. آبانبار کشفشده در خیابان آپادانا را نباید فقط به عنوان یک سازه معماری متعلق به دوره صفویه نگاه کرد، بلکه این بنا میتواند یک نشانه تاریخی از وجود یک سازمان شهری در گذشته باشد.
اصفهان شهری است که هزاران سال سابقه استقرار انسانی دارد. مطالعات باستانشناسی نشان میدهد آغاز شکلگیری سکونتهای انسانی در محدوده اصفهان دستکم به حدود شش هزار سال پیش و هزاره چهارم پیش از میلاد بازمیگردد. بنابراین هر نقطهای از این شهر، حتی مناطقی که امروز در ظاهر کاملاً شهری و مدرن شدهاند، میتواند حامل لایههایی از دورههای مختلف تاریخی باشد.
در چنین شهری، کشف یک آبانبار به این معناست که در گذشته در این محدوده، نیازهای شهری تعریف شده و احتمالاً جمعیتی در آن زندگی میکرده یا رفتوآمد داشته است. آبانبار یک سازه اتفاقی نیست؛ ایجاد آن نیازمند برنامهریزی، سرمایهگذاری و وجود یک نظام سکونتی است.
با توجه به موقعیت خیابان آپادانا، چه ویژگیهایی باعث میشود این محدوده از نظر باستانشناسی اهمیت ویژهای داشته باشد؟
موقعیت جغرافیایی این منطقه بسیار مهم است. اگر نقشه تاریخی اصفهان را بررسی کنیم، متوجه میشویم که این بخش از شهر در امتداد یکی از محورهای مهم استقرار انسانی قرار داشته است. نزدیکی به زایندهرود، ارتباط فضایی با پل شهرستان و مجاورت با تخت فولاد، همگی نشان میدهد که این محدوده در دورههای مختلف بخشی از ساختار شهری اصفهان بوده است.
تخت فولاد به عنوان یکی از کهنترین گورستانهای ایران، تنها یک مجموعه تدفینی نیست؛ بلکه یک سند تاریخی از استمرار حیات شهری اصفهان است. زمانی که یک گورستان بیش از چهارده قرن مورد استفاده قرار میگیرد، این موضوع نشان میدهد پیرامون آن نیز یک شبکه انسانی، اجتماعی و اقتصادی فعال وجود داشته است.
بنابراین نمیتوان تصور کرد محدوده اطراف تخت فولاد یا محورهای نزدیک به زایندهرود، فاقد ارزشهای تاریخی بودهاند. اتفاقاً این مناطق از جمله بخشهایی هستند که نیازمند مطالعات دقیقتر باستانشناسی هستند.
یکی از پرسشهای مهم پس از این کشف این است که چرا بسیاری از آثار تاریخی اصفهان زمانی شناسایی میشوند که پروژههای عمرانی آغاز شده است؟ آیا این موضوع نشاندهنده ضعف در مطالعات پیش از توسعه شهری نیست؟
این مسئله یکی از چالشهای اصلی باستانشناسی شهری در ایران است. در بسیاری از شهرهای تاریخی جهان، پیش از اجرای پروژههای عمرانی، مطالعات باستانشناسی انجام میشود تا مشخص شود آیا در محدوده مورد نظر، دادههای تاریخی وجود دارد یا خیر.
اما در شهرهایی مانند اصفهان، بخش زیادی از شناخت ما درباره لایههای زیرین شهر، حاصل برخوردهای اتفاقی با آثار است. این وضعیت مطلوب نیست، زیرا گاهی یک پروژه عمرانی فرصتی ایجاد میکند که بخشی از گذشته را بشناسیم، اما در بسیاری موارد نیز ممکن است پیش از آنکه کارشناسان حضور پیدا کنند، بخشی از اطلاعات تاریخی از بین رفته باشد.
باستانشناسی شهری یعنی شناخت گذشته پیش از آنکه ماشینآلات عمرانی وارد عمل شوند. زمانی که یک لایه تاریخی تخریب شد، دیگر امکان بازسازی دقیق آن وجود ندارد. ما شاید بتوانیم یک بنا را بازسازی کنیم، اما اطلاعات باستانشناختی یک لایه تخریبشده قابل بازگشت نیست.
شما در سالهای گذشته به موارد دیگری از کشف آثار تاریخی در جریان پروژههای عمرانی اصفهان اشاره کردهاید. این تجربهها چه پیامی برای مدیریت شهری دارد؟
این نخستین بار نیست که در اصفهان چنین اتفاقی رخ میدهد. سالها پیش در جریان توسعه یک واحد مسکونی در خیابان شیخ بهایی، یک کانال بزرگ زیرزمینی کشف شد که حتی برای بسیاری از پژوهشگران ناشناخته بود. همچنین در جریان اجرای پروژه بزرگراه در محدوده پل غدیر، آثار تاریخی و بیش از ۳۰ قطعه ظرف چینی ارزشمند به دست آمد.
این نمونهها نشان میدهد زیر سطح شهر اصفهان، هنوز اطلاعات بسیار زیادی وجود دارد که ما از آنها آگاه نیستیم. مسئله اصلی این است که باید نگاه خود را تغییر دهیم. نباید منتظر بمانیم تا آثار خودشان را نشان دهند، بلکه باید با برنامه علمی به سراغ شناخت آنها برویم.
شما سالها بر اجرای گمانهزنیهای باستانشناسی در نقاط حساس شهر تأکید کردهاید. چرا این موضوع هنوز به یک رویه ثابت تبدیل نشده است؟
گمانهزنی باستانشناسی الزاماً یک اقدام پرهزینه نیست. گاهی چند گمانه محدود در یک نقطه حساس میتواند اطلاعاتی تولید کند که ارزش علمی بسیار بالایی دارد.
در سالهای گذشته بارها پیشنهاد کردم در بخشهایی از اصفهان که احتمال وجود آثار تاریخی در آنها بالاست، مطالعات اولیه انجام شود. هدف این نیست که همه شهر را حفاری کنیم؛ چنین چیزی نه امکانپذیر است و نه منطقی. هدف این است که بدانیم در چه نقاطی با چه حساسیتهایی مواجه هستیم.
برای نمونه در محدوده تاریخی گورتان هنوز فرصتهایی برای انجام مطالعات وجود دارد. اگر امروز این مطالعات انجام نشود و ساختوسازها آغاز شود، فردا ممکن است بخش مهمی از اطلاعات مربوط به دورههای مختلف تاریخی را از دست بدهیم.
با توجه به اینکه آبانبار کشفشده مربوط به دوره صفویه است، این سازه چه اطلاعاتی درباره زندگی شهری آن دوره میتواند در اختیار پژوهشگران قرار دهد؟
آبانبارها بخشی از زیرساختهای مهم شهرهای تاریخی ایران بودند. این بناها فقط محل ذخیره آب نبودند، بلکه بخشی از نظام خدمات شهری محسوب میشدند.
وقتی یک آبانبار در یک نقطه پیدا میشود، این پرسش مطرح میشود که چه کسانی از آن استفاده میکردند؟ آیا متعلق به یک محله مسکونی بوده؟ آیا در ارتباط با یک مجموعه مذهبی یا خدماتی ساخته شده؟ آیا مسیرهای ارتباطی خاصی در اطراف آن وجود داشته است؟
پاسخ به این پرسشها نیازمند بررسیهای تکمیلی است. اما اصل مهم این است که وجود آبانبار، احتمال وجود یک بافت شهری پیرامون آن را افزایش میدهد.
بر اساس تصاویر منتشرشده از این آبانبار، آیا میتوان درباره کارکرد آن اظهار نظر کرد؟
بر اساس تصاویری که تاکنون منتشر شده، به نظر میرسد با یک آبانبار عمومی مواجه هستیم، نه یک سازه وابسته به یک مجموعه حکومتی یا کاخ. البته اظهار نظر قطعی نیازمند بررسی مستقیم در محل است.
اما ویژگیهای اولیه سازه نشان میدهد احتمالاً این بنا برای تأمین نیاز عمومی ساخته شده است. اگر این فرضیه درست باشد، باید انتظار داشت در اطراف آن نیز نشانههایی از فعالیتهای شهری وجود داشته باشد.
یکی از نکات قابل توجه درباره این کشف، سالم ماندن سازه پس از چند قرن است. دلیل این ماندگاری چیست؟
معماری سنتی ایران، به ویژه در حوزه سازههای مرتبط با آب، از دانش فنی بسیار بالایی برخوردار بوده است. آبانبارها معمولاً با مصالح مقاوم مانند آجر و ملات ساروج ساخته میشدند و به دلیل قرار گرفتن در عمق زمین، کمتر در معرض آسیبهای محیطی قرار داشتند.
این موضوع نشاندهنده دانش مهندسی معماران ایرانی است. سازههایی که امروز پس از چند صد سال همچنان پابرجا هستند، حاصل تجربهای عمیق در شناخت اقلیم، مصالح و نیازهای جامعه بودهاند.
پس از کشف این آبانبار، مهمترین اقدام چه باید باشد؟
نخستین اقدام، مستندسازی کامل است. باید نقشهبرداری دقیق، برداشت معماری، بررسی مصالح و ثبت تمام جزئیات انجام شود. هر اطلاعاتی که امروز ثبت نشود، ممکن است فردا دیگر قابل دستیابی نباشد.
پس از آن، اگر شرایط فنی اجازه دهد، باید مطالعات پیرامونی انجام شود. حتی چند گمانه محدود میتواند مشخص کند این آبانبار بخشی از یک مجموعه شهری بوده یا سازهای مستقل.
در نهایت، پیام اصلی این کشف برای آینده اصفهان چیست؟
پیام اصلی این است که اصفهان هنوز تمام نشده است؛ شهر تاریخی دیگری زیر شهر امروز وجود دارد. خیابانها، ساختمانها و پروژههای جدید تنها یک لایه از این شهر هستند و زیر آنها هزاران سال تاریخ قرار گرفته است.
توسعه و حفاظت میراث فرهنگی نباید در مقابل یکدیگر قرار بگیرند. اگر برنامهریزی علمی وجود داشته باشد، میتوان هم شهر را توسعه داد و هم گذشته آن را حفظ کرد.
کشف آبانبار آپادانا باید یک فرصت باشد؛ فرصتی برای اینکه نگاه ما به باستانشناسی شهری تغییر کند. نباید فقط زمانی که آثار از زیر خاک بیرون آمدند به فکر حفاظت باشیم. باید پیش از آغاز هر پروژه بدانیم در چه شهری زندگی میکنیم و چه تاریخی زیر پای ما قرار دارد.
کد مطلب 6901248
-
کشف آبانبار صفوی در خیابان آپادانای اصفهان؛ حفاریهای عمرانی متوقف شد
-
راز کاخهای صفوی در آپادانا فاش میشود؟
-
کشف شواهد کاخ سلجوقی و ۳۹۲ سکه تاریخی در کاوشهای کمرزرین اصفهان
-
نمره قبولی ساوه در نهضت ملی مسکن؛ ساخت هزار واحد مسکونی جدید کلید خورد
-
مسئول آمریکایی: در تولید پهپادها به شدت از رقبا عقب هستیم
-
امانی: جریانهای سیاسی نباید بر طبل تقابل داخلی بکوبند
-
هشدار زرد هواشناسی برای قم؛تداوم وزش باد شدید و گردوخاک تا پایان هفته
-
۲ سال رنج و تلاش با یک کبریت خاکستر شد؛ نویسندهای در بند یک پرستار!
-
اجرای نزدیک به ۱۵ پروژه ملی در وزارت علوم
-
طرح «تسهیم از مبدا» باعث شفافیت میشود؛ اراده صنوف به ثمر نشست
-
روزنامههای ورزشی سهشنبه ششم مرداد ۱۴۰۵
-
هواپیمای ایرانی سیمرغ در فاز اخذ استاندارد/ ورود به چرخه تجاری در ۱۴۰۶
-
روزنامههای اقتصادی سهشنبه ششم مرداد ۱۴۰۵
-
حکم اعدام ۲ عامل جنایت میدان علیخانی اصفهان در کودتای دیماه اجرا شد
-
بازداشت هستههای وابسته به اوکراین و عامل حمله به تأسیسات عراق
-
تسویه بدهیهای صنعت دارو در بودجه ۱۴۰۶؛ اصلاح بانک سپه در دستور کار
-
قرارگاه خاتم: اقدام به محاصره ایران به منزله توسعه جنگ است
-
برنامه خاموشیهای برق در لرستان برای ۶ مردادماه
-
مسکو: ایران از توانمندیهای لازم برای دفاع از خود برخوردار است
-
ترامپ مدعی شد: گفتگو با ایران «در فضای بسیار دوستانه» در جریان است!
-
ترامپ در جهنم آتشبس/ بازتاب جنگ علیه ایران در رسانههای جهان
-
فرمانده مرزبانی استان بوشهر: پیشکسوتان الگوی صبر و استقامت هستند
-
فرمانده سپاه لرستان با خانواده شهید «حمید یاراحمدی» دیدار کرد
-
روزنامههای ورزشی سهشنبه ششم مرداد ۱۴۰۵
-
روزنامههای اقتصادی سهشنبه ششم مرداد ۱۴۰۵
-
روزنامههای صبح سهشنبه ششم مرداد ۱۴۰۵
-
روزنامه های ورزشی دوشنبه پنجم مرداد ۱۴۰۵
-
روزنامههای اقتصادی دوشنبه پنجم مرداد ۱۴۰۵
- خرید طلای آب شده
- قیمت موکت
- تور کربلا
- استند تسلیت
- مداحی اربعین
- دوربین مداربسته
- مرجع پاسخ معتبر پزشکان
- فروش مواد شیمیایی
- قیمت ایمپلنت
- قطعات لباسشویی
- بلیط هواپیما
- پرشین هتل
- نمایندگی بوش در تهران
- بهترین جراح بینی
- آموزشگاه زبان ملل
- قیمت و خرید سمعک نامرئی
- مهرینو
- تهران تایمز
- روزنامه آگاه