تجارت ۵۰۴ میلیون دلاری ایران و ترکمنستان در ۹ ماه و ظرفیت‌های مرزی و ریلی اینچه‌برون سفر پزشکیان به عشق‌آباد را به فرصتی برای تغییر جایگاه اقتصادی ایران در آسیای میانه تبدیل کرده است.
به گزارش مشرق، منطقه آزاد اینچه‌برون در شمال گلستان، با مساحتی حدود ۱۲ هزار و ۵۷۷ هکتار و برخورداری از مرز مشترک با ترکمنستان، گمرک فعال و اتصال ریلی به کریدور ایران ـ ترکمنستان ـ قزاقستان، از ظرفیت تبدیل‌شدن به یکی از دروازه‌های اقتصادی ایران به آسیای میانه برخوردار است. با این حال، پرسش اصلی این است که آیا ایجاد منطقه آزاد تجاری مشترک با ترکمنستان می‌تواند این مزیت جغرافیایی را به موتور توسعه استان و البته کشور در سطوح بالاتر تبدیل کند؟ و آیا این فرصت ارزشمند به اولویت مذاکراتی دولت در عشق‌آباد تبدیل می‌شود یا خیر؟
تجارت ایران و ترکمنستان در ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۴ به حدود ۵۰۴ میلیون دلار رسیده که از رشد نزدیک به ۲۰ درصدی نسبت به دوره مشابه حکایت دارد. این حجم از مبادلات نشان می‌دهد ظرفیت توسعه تجارت میان دو کشور وجود دارد و باید گام‌بعدی را برای سرمایه گذاری و اشتغال برداشت.
ایده ایجاد منطقه تجاری مشترک در محور اینچه‌برون _ آلتین‌عصر ترکمنستان، با هدف بهره‌گیری از ظرفیت‌های اقتصادی و مرزی دو کشور چندی است مطرح شده؛ طرحی که تسهیل تشریفات گمرکی، کاهش موانع تجاری، توسعه حمل‌ونقل و فراهم‌کردن زمینه سرمایه‌گذاری مشترک از مهم‌ترین کارکردهای آن است.
سفیر ترکمنستان: ظرفیت‌های مشترک مرزی ما با ایران کم‌نظیر است
الیاس غایپوف، سفیر ترکمنستان در ایران، بر ظرفیت‌های مشترک اقتصادی، تجاری و مرزی و ضرورت برنامه‌ریزی برای اقدامات مشترک در محدوده مرز ایران و ترکمنستان تأکید کرده است. این موضع، از آمادگی برای تقویت همکاری‌های مرزی حکایت دارد؛ با این حال، تبدیل این تأکیدها به نتیجه اقتصادی، نیازمند تعیین پروژه‌های مشخص، زمان‌بندی اجرایی و سازوکار عملی همکاری تمرکز زدایی دولت در پروژه‌های کلان از مرکز و پایتخت است.
در واقع، اهمیت منطقه آزاد مشترک تنهاآنجاست که می‌تواند زمینه همکاری شرکت‌های ایرانی و ترکمنستانی، شکل‌گیری زنجیره‌های تأمین مشترک و توسعه خدمات حمل‌ونقل و تجارت را فراهم کند؛ مشروط بر آنکه از ابتدا، اهداف قابل‌اندازه‌گیری برای آن تعریف شود.
منطقه ویژه اقتصادی خُرگُس در مرز قزاقستان و چین، نمونه‌ای از پیوند زیرساخت لجستیکی با سرمایه‌گذاری است. بر اساس گزارش رسمی سال ۲۰۲۵، ۲۸ پروژه در این منطقه به بهره‌برداری رسیده و بیش از ۴۰ پروژه دیگر در دست اجرا قرار دارد که بیش از یک هزار فرصت شغلی پایدار ایجاد کرده است. این تجربه از نظر ساختار حقوقی عیناً مشابه طرح ایران و ترکمنستان نیست، اما نشان می‌دهد توسعه مناطق مرزی به زیرساخت، جذب سرمایه و فعالیت اقتصادی مولد نیاز دارد؛ نه صرفاً به عبور کالا از مرز.
عبدالحکیم آق‌ارکاکلی، رئیس کمیته آمایش سرزمین و توسعه استان‌های کمیسیون امور داخلی مجلس، منطقه تجاری مشترک را فرصتی برای افزایش مبادلات، توسعه صادرات، جذب سرمایه‌گذاری و دسترسی بهتر به بازارهای آسیای میانه ارزیابی کرده است.
اهمیت این ظرفیت، زمانی روشن می‌شود که نتایج آن در تصوری هوشمندانه‌تر برای تمام ایران و اتصال آن به بازار بزرگ ۲۲۰ میلیونی آسیای میانه قابل مشاهده باشد.
ضرورت رفع گلوگاه‌های حمل‌ونقل و نقل
از سوی دیگر، توماس فارول، اقتصاددان ارشد بانک جهانی و پژوهشگر مناطق ویژه اقتصادی، در مطالعات خود بر اهمیت پیوند بنگاه‌های مستقر در این مناطق با اقتصاد پیرامونی تأکید کرده است. بر اساس این رویکرد، مناطق ویژه زمانی می‌توانند به توسعه گسترده‌تر منجر شوند که با شرکت‌های محلی، تأمین‌کنندگان داخلی و زنجیره‌های تولید ارتباط برقرار کنند.
اما یکی از مزیت‌های راهبردی اینچه‌برون، قرارگرفتن در مسیر ارتباط ریلی ایران با ترکمنستان و قزاقستان است. با این حال، تبدیل این مزیت به یک کانون پایدار لجستیکی، به تکمیل اتصال این محور به شبکه ریلی کشور و رفع گلوگاه‌های حمل‌ونقل وابسته است. پیگیری مسیر ریلی اینچه‌برون ـ گنبدکاووس ـ آزادشهر ـ شاهرود و اتصال مؤثرتر آن به شبکه سراسری همان حلقه مفقوده‌ای است می‌تواند در کاهش هزینه و زمان جابه‌جایی کالا نقش داشته باشد.
توپ در زمین دیپلماسی است
در صورت اجرای هدفمند، منطقه آزاد تجاری مشترک می‌تواند هزینه و زمان مبادلات مرزی را کاهش دهد، سرمایه‌گذاری مشترک را افزایش دهد، صادرات محصولات دارای ارزش افزوده را گسترش دهد، خدمات لجستیکی و انبارداری را توسعه بخشد، فرصت‌های شغلی تازه‌ای ایجاد کند و دسترسی بنگاه‌های گلستان به بازارهای آسیای میانه را بهبود دهد.
اکنون توپ در زمین دیپلماسی است. سفر پزشکیان به عشق‌آباد می‌تواند زمینه عبور طرح منطقه تجاری مشترک از مرحله مذاکره به مرحله تصمیم‌گیری اجرایی را فراهم کند؛ تصمیمی که آینده آن نه با تعداد تفاهم‌نامه‌ها، بلکه با نمایش توفیقات در میزان سرمایه‌گذاری، تولید، اشتغال و رشد واقعی مبادلات، تبلور ظرفیت های بکر شمال کشور به ویژه گلستان و ثبت تجربه تمرکز زدایی از پایتخت برای توسعه متوازن به یادگار خواهد ماند.
اما سؤال اصلی همچنان پابرجاست؛ آیا پزشکیان در عشق‌آباد این برگ برنده را رو خواهد کرد؟
